BÁO CÁO CHUYÊN ĐỀ

SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 6

I - ĐẶT VẤN ĐỀ

Môn Lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội rất quan trọng trong nhà trường phổ thông. Dạy và học lịch sử không chỉ trang bị vốn kiến thức cơ bản, cần thiết cho thế hệ trẻ về lịch sử dân tộc, lịch sử nhân loại mà còn góp phần hoàn thiện nhân cách, bản lĩnh con người ViệtNam.

Tuy vậy, việc dạy – học lịch sử trong thời gian qua vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế. Học sinh không thích học sử, thiếu hiểu biết về lịch sử, kiến thức lịch sử thiếu và yếu. Qua các kì thi tuyển vào Cao đẳng và Đại học gần đây, nhiều học sinh bài thi chỉ được điểm 0. Vậy nguyên nhân tại đâu ? Nguyên nhân thì có nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu vẫn là nhận thức sai lệch về môn học, phương pháp dạy của thầy và cách học thụ động của trò. Học sinh thường biết học thuộc lòng như một con vẹt, tính tích cực chủ động, khả năng tư duy, khái quát kiến thức hạn chế nên không hiểu bài, mau quên.

Do đó, để khắc phục hạn chế trên, tiếp tục góp phần đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử đem lại hiệu quả rõ rệt. Tổ Sử nhà trường quyết định xây dựng chuyên đề : “Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử lớp 6”

II – LÍ DO CHỌN CHUYÊN ĐỀ

    1. Cơ sở lí luận

        * Bản đồ tư duy (BĐTD) còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy, là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực. Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí mà có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng BĐTD theo một cách riêng, do đó việc lập BĐTD phát huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người.

BĐTD đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng). Từ phần nội dung chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng giải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh.

* Tác dụng của bản đồ tư duy :

    - Thay vì phải học thuộc lòng cả bài giảng theo kiểu đọc chép như trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được nội dung kiến thức qua hình vẽ bằng sơ đồ.

        - Việc vận dụng BĐTD trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học.

     - Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách diễn đạt riêng của mỗi người, sơ đồ tư duy giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống để phát triển, mở rộng ý tưởng.

               - Sử dụng BĐTD trong dạy học phù hợp với tâm lí học sinh, đơn giản dễ hiểu thay cho việc ghi nhớ lí thuyết bằng cách ghi nhớ dưới dạng sơ đồ hoá kiến thức, có thể vận dụng trong bất kì điều kiện hoàn cảnh nào của nhà trường mà không phụ thuộc vào cơ sở vật chất.

     2- Cơ sở thực tiễn: 

           Trong những năm qua khi thực hiện chương trình thay sách giáo khoa, việc đổi mới phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm và khẳng định vai trò quan trọng của việc đổi mới phương pháp dạy học trong việc nâng cao chất lượng dạy học. Bộ môn Lịch sử cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ sở của khoa học lịch sử, nên đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ mà còn phải hiểu và vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống. Cho nên, cùng với các môn học khác, việc học tập Lịch sử đòi hỏi phát triển tư duy, thông minh, sáng tạo. Đã có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực hành,… Đây là một trong những nguyên nhân làm suy giảm chất lượng môn học.

          Trong thực tế có những học sinh khi thầy cô giáo giảng bài chỉ cắm cúi ghi vào trong vở của mình, về nhà mở vở ra học mặc dù ghi được rất nhiều nhưng đọc mãi mà vẫn không hiểu kiến thức hoặc có hiểu được thì kiến thức không thành hệ thống . Việc học như vậy khiến các em mất  nhiều thời gian, học thụ động, chưa đem lại hiệu quả cao. Vậy làm thế nào để học sinh nắm bắt kiến thức được dễ dàng, thuận tiện hơn?

          Muốn học sinh học tích cực thì giáo viên cũng phải có những phương pháp dạy học tích cực, thay vì học sinh lệ thuộc vào giáo viên, sách giáo khoa và học tập một cách thụ động, có một công cụ hiệu quả giúp  hướng dẫn học sinh tự tìm tòi, lĩnh hội, hệ thống hoá kiến thức - dạy học dùng BĐTD kết hợp những phương pháp khác như : phát vấn, kể chuyện, thuyết trình, trò chơi, thảo luận , ...

          Việc sử dụng BĐTD rất hữu ích với người dạy, có thể thiết lập và phát triển khả năng học tập chủ động và năng động của học sinh. Đây là cách làm khả thi có thể góp phần giải quyết tận gốc phương pháp dạy học “đọc – chép” mà Bộ giáo dục - đào tạo đã chỉ đạo khắc phục.

III – TỔ CHỨC DẠY HỌC BẰNG BẢN ĐỒ TƯ DUY

          Bản đồ tư duy có cấu tạo như một cái cây có nhiều nhánh lớn, nhỏ mọc xung quanh. “Cái cây” ở giữa bản đồ là một ý tưởng chính, các nhánh lớn sẽ được phân thành nhiều nhánh nhỏ, rồi nhánh nhỏ hơn, nhánh nhỏ hơn nữa nhằm thể hiện chủ đề ở mức độ sâu hơn . Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục và các kiến thức, hình ảnh luôn được kết nối với nhau, sự liên kết này tạo ra một “bức tranh tổng thể ” mô tả ý tưởng chung một cách đầy đủ, rõ ràng.

          Có thể vận dụng BĐTD vào dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, các tiết ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương...giúp học sinh hiểu bài, nhớ lâu.

     * Thực hiện dạy học bằng cách lập bản đồ tư duy được tóm tắt qua 4 bước sau :

Bước 1: HS lập BĐTD theo nhóm hay cá nhân với gợi ý của GV.

Bước 2: HS lên báo cáo, thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập.

Bước 3: HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD về kiến thức của bài học đó. GV sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp HS hoàn chỉnh BĐTD, từ đó dẫn dắt đến kiến thức của bài học.

Bước 4: Củng cố kiến thức bằng một BĐTD mà GV đã chuẩn bị sẵn hoặc một BĐTD mà cả lớp đã tham gia chỉnh sửa hoàn chỉnh.

Ví dụ :

Bài 9: ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI NGUYÊN THỦY

TRÊN ĐẤT NƯỚC TA

      Mục tiêu của bài này là HS nhận biết được sự phát triển của người tinh khôn so với người tối cổ thông qua các hoạt động về đời sống vật chất, tổ chức xã hội và đời sống tinh thần của người tinh khôn.

     Vào đầu tiết học, GV giới thiệu nội dung chính của bài gồm ba phần bằng bản đồ tư duy được chiếu trên màn hình. Ý trung tâm của bài học bằng cách lấy từ đề bài : “ Đời sống của người nguyên thủy trên đất nước ta”. Các ý lớn cấp 1 là tên từng mục trong sách giáo khoa.

  Hoạt động 1 – Lập BĐTD

   Trong phần hướng dẫn, dặn dò của tiết 7, GV chia lớp thành 4 nhóm, phân công về nhà mỗi nhóm  vẽ một bản đồ tư duy cho một nội dung chính của bài, hướng dẫn học sinh triển khai sơ đồ theo các vấn đề, nội dung ngắn gọn, khi trình bày phát triển thêm.

Nhóm 1 và 4  :    ĐỜI SỐNG VẬT CHẤT

Nhóm 2          :    TỔ CHỨC XÃ HỘI

Nhóm 3          :    ĐỜI SỐNG TINH THẦN

( Việc hướng dẫn, dặn dò học sinh chuẩn bị ở nhà là một khâu rất quan trọng. Vì việc dạy học trên lớp thành công hay không là nhờ sự chuẩn bị ở nhà của học sinh ).

  Hoạt động 2 : Báo cáo, thuyết minh về BĐTD

- HS trình bày bản BĐTD đã chuẩn bị ở nhà. Việc làm này giúp học sinh thâm nhập bài trước để chuẩn bị cho các câu hỏi chất vấn của nhóm khác.

- Cử đại diện nhóm báo cáo về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập. Qua đó GV nắm được việc hiểu kiến thức, tinh thần học tập , kĩ năng trình bày của học sinh. Đây là một trong những điểm để rèn luyện kỹ năng sống cho học sinh (chất vấn, thuyết trình trước đông người, tự tin, mạnh dạn )

 Hoạt động 3 : HS thảo luận, bổ sung, chỉnh sửa để hoàn thiện BĐTD

      - Tổ chức HS thảo luận , chất vấn, bổ sung, chỉnh sửa và hoàn thiện BĐTD về kiến thức của nội dung vừa tìm hiểu.(GV là người cố vấn để dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm).

      - Khi HS đã thiết kế BĐTD và tự “ghi chép” phần kiến thức như trên là các em đã hiểu sâu kiến thức và biết chuyển kiến thức từ SGK theo cách trình bày thông thường thành cách hiểu, cách ghi nhớ riêng của mình. 

   Hoạt động 4 : Củng cố kiến thức bằng một BĐTD

  -GV nhận xét củng cố kiến thức sau từng mục của bài bằng một BĐTD đã chuẩn

bị sẵn ( vẽ ở bảng phụ)

I- ĐỜI SỐNG VẬT CHẤT  

       II- TỔ CHỨC XÃ HỘI       

          III- ĐỜI SỐNG TINH THẦN

- Trong phần củng cố, GV sử dụng BĐTD trống, yêu cầu học sinh thảo luận theo nhóm nhằm hệ thống lại toàn bộ kiến thức cơ bản của bài học.

 - Để đạt mục tiêu bài học này, GV sử dụng 2 bản đồ tư duy cho học sinh so sánh và nhận xét. Qua đó HS nhận biết được sự phát triển của người tinh khôn so với người tối cổ thông qua các hoạt động về đời sống vật chất, tổ chức xã hội và đời sống tinh thần của người tinh khôn.

IV- KẾT LUẬN

Sử dụng BĐTD  trong dạy học kiến thức mới giúp học sinh học tập chủ động, tích cực và huy động được tất cả 100% học sinh tham gia xây dựng bài một cách hào hứng. Với sản phẩm độc đáo “kiến thức + hội họa” là niềm vui sáng tạo hàng ngày của học sinh và cũng là niềm vui của chính thầy cô giáo và phụ huynh học sinh khi chứng kiến thành quả lao động của học sinh mình. Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinh không chỉ về trí tuệ (vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy), hệ thống hóa kiến thức (huy động những điều đã học trước đó để chọn lọc các ý để ghi), mà còn thể hiện khả năng hội họa (hình thức trình bày, kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc), và sự vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống.

Qua thực tế giảng dạy chúng tôi nhận thấy với mục đích: giúp học sinh dễ ghi nhớ kiến thức, hiểu được bản chất, quy luật phát triển của lịch sử . BĐTD đã giúp ích cho chúng tôi rất nhiều trong quá trình thiết kế bài dạy. BĐTD là một công cụ tổ chức tư duy. Đây là phương pháp dễ nhất để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não. Nó là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả theo đúng nghĩa của nó, “sắp xếp” ý nghĩ của con người. Vì vậy, việc sử BĐTD trong dạy học Lịch sử đã góp phần giúp cho việc dạy và học lịch sử đạt hiệu quả cao hơn, học sinh sáng tạo nhiều hơn, tiết kiệm thời gian hơn, học sinh ghi nhớ kiến thức sâu hơn, có hệ thống hơn. 

Với những hữu ích như trên, trong tầm suy nghĩ có giới hạn, chúng tôi hy vọng rằng chuyên đề sẽ nhận được sự tham gia góp ý kiến xây dựng của hội đồng bộ môn để cách dạy học lịch sử bằng BĐTD được ứng dụng rộng rãi và trở thành một phương pháp lợi thế trong dạy - học lịch sử.   Xin chân thành cảm ơn!

TỔ SỬ TRƯỜNG THCS CHẾ LAN VIÊN